اینکوترمز ۲۰۲۰ (Incoterms® 2020) مجموعهای از ۱۱ قاعده تجاری اتاق بازرگانی بینالمللی (ICC) برای قراردادهای فروش کالا میان کسبوکارهاست. این قواعد سه موضوع را روشن میکنند: فروشنده و خریدار چه تعهداتی دارند، ریسک تلف یا خسارت کالا در چه نقطهای منتقل میشود و کدام هزینههای حمل و تشریفات بر عهده هر طرف است.
اما یک مرز مهم را از همان ابتدا باید روشن کرد: Incoterms® جای قرارداد فروش را نمیگیرد. این قواعد درباره مالکیت کالا، قیمت و شیوه پرداخت، ضمانتها، قانون حاکم، شیوه حل اختلاف، تحریمها یا همه آثار نقض قرارداد تصمیم نمیگیرند. بنابراین انتخاب مثلا FOB یا CIF فقط بخشی از طراحی یک معامله است، نه تمام آن.
برای ایرانیان مقیم کانادا، انجام بعضی امور حقوقی در ایران بدون اطلاع از روند و مدارک لازم میتواند زمانبر باشد؛ راهنمای وکیل ایرانیان مقیم کانادا این مسیر را مرحلهبهمرحله توضیح میدهد.
اگر میخواهید بدانید چه کارهایی را میتوان از کانادا و از طریق وکالت در ایران پیگیری کرد، این بخش میتواند کاربردی باشد.
تا تاریخ بررسی این مطلب، ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ / ۵ سپتامبر ۲۰۲۶، ICC همچنان Incoterms® 2020 را نسخه جاری و جدیدترین ویرایش این قواعد معرفی میکند.
| راهنمای سریع انتخاب: ابتدا نوع حمل را مشخص کنید؛ سپس ببینید کالا دقیقاً کجا تحویل میشود و ریسک کجا منتقل میشود؛ بعد مشخص کنید چه کسی حمل اصلی و در صورت لزوم بیمه را تهیه میکند. اگر این سه سؤال روشن نباشد، مقایسه صرفِ قیمت FOB، CIF یا DDP میتواند گمراهکننده باشد. |
اینکوترمز ۲۰۲۰ دقیقاً چه چیزی را تعیین میکند؟
طبق معرفی رسمی ICC، Incoterms® 2020 در رابطه میان فروشنده و خریدار سه دسته مسئله را سامان میدهد:
- تعهدات: مثلا چه کسی حمل را ترتیب میدهد، در قواعدی که بیمه لازم است چه کسی آن را تهیه میکند، و کدام طرف برخی اسناد یا تشریفات صادرات و واردات را انجام میدهد.
- تحویل و ریسک: کالا در چه نقطهای از نظر قاعده «تحویل» شده و از همان نقطه ریسک تلف یا خسارت از فروشنده به خریدار منتقل میشود.
- هزینهها: کدام هزینهها، از جمله حمل، بارگیری یا تخلیه، بستهبندی، تشریفات و الزامات امنیتی مرتبط با حمل، بر عهده کدام طرف است.
نکته مهم این است که انتقال ریسک با پرداخت هزینه حمل همیشه همزمان نیست. در بعضی قواعد، فروشنده هزینه حمل تا مقصد را میپردازد، اما ریسک خیلی زودتر به خریدار منتقل میشود. این تفاوت بهویژه در قواعد گروه C اهمیت دارد.
اینکوترمز چه چیزهایی را تعیین نمیکند؟
Incoterms® یک قرارداد کامل نیست و بسیاری از موضوعات اصلی معامله باید جداگانه در قرارداد فروش تعیین شوند. بر اساس مقدمه رسمی ICC، این قواعد بهخودیخود درباره موارد زیر تصمیم نمیگیرند:
- مشخصات و کیفیت کالای فروختهشده؛
- مبلغ، زمان، محل، روش یا ارز پرداخت؛
- مالکیت یا انتقال عنوان مالکیت کالا؛
- ضمانتها و راهکارهای جبران نقض قرارداد؛
- بیشتر آثار تأخیر یا سایر نقضهای قراردادی؛
- فورسماژور و دشواری شدید در اجرای قرارداد (hardship)؛
- تحریمها، تعرفهها و ممنوعیتهای صادرات یا واردات؛
- حقوق مالکیت فکری؛
- قانون حاکم بر قرارداد، مرجع رسیدگی یا شیوه حل اختلاف.
| مرز مهم: اگر در قرارداد فقط نوشته شده باشد CIF … Incoterms® 2020، از این عبارت نمیتوان نتیجه گرفت مالکیت کالا چه زمانی منتقل میشود، پرداخت چه زمانی سررسید دارد یا اختلاف باید در کدام دادگاه یا داوری حل شود. این موضوعات به بندهای جداگانه قرارداد و قوانین قابل اعمال نیاز دارند. |
۱۱ قاعده اینکوترمز ۲۰۲۰ در دو گروه حمل چگونه تقسیم میشوند؟
ICC قواعد Incoterms® 2020 را از نظر شیوه حمل به دو خانواده تقسیم میکند: هفت قاعده برای هر شیوه یا ترکیبی از شیوههای حمل و چهار قاعده مخصوص حمل دریایی و آبراه داخلی.
قواعد قابل استفاده برای هر شیوه یا ترکیبی از شیوههای حمل
این هفت قاعده عبارتاند از:
- EXW — Ex Works: تحویل در محل نامگذاریشده، معمولاً در مبدأ؛ تعهدات فروشنده نسبت به حمل و ترخیص بسیار محدود است.
- FCA — Free Carrier: تحویل کالا به حملکننده یا شخص معرفیشده از سوی خریدار در محل توافقشده؛ برای حمل ترکیبی و بسیاری از محمولههای کانتینری گزینهای مهم است.
- CPT — Carriage Paid To: فروشنده حمل تا مقصد نامبرده را میپردازد، اما ریسک در زمان تحویل به حملکننده منتقل میشود.
- CIP — Carriage and Insurance Paid To: منطق تحویل و ریسک شبیه CPT است، با این تفاوت که فروشنده باید بیمه بار را نیز طبق سطح مقرر تهیه کند.
- DAP — Delivered at Place: فروشنده کالا را در مقصد نامبرده، روی وسیله حمل و آماده تخلیه، در اختیار خریدار قرار میدهد.
- DPU — Delivered at Place Unloaded: فروشنده کالا را در مقصد نامبرده پس از تخلیه تحویل میدهد؛ این تنها قاعدهای است که تخلیه در مقصد جزو تحویل فروشنده است.
- DDP — Delivered Duty Paid: فروشنده کالا را در مقصد نامبرده با انجام ترخیص واردات و پرداخت عوارض و مالیاتهای وارداتی مربوط، آماده تخلیه تحویل میدهد. به همین دلیل ICC آن را قاعدهای با بالاترین سطح تعهد فروشنده در میان تمام ۱۱ قاعده اینکوترمز میداند و باید قبل از انتخاب آن امکان قانونی و عملی ترخیص واردات توسط فروشنده بررسی شود.
اگر خارج از ایران زندگی میکنید اما پرونده، ملک، ارث یا موضوع حقوقی در ایران دارید، آشنایی با نقش وکیل ایرانیان خارج از کشور میتواند مسیر پیگیری امور را برایتان روشنتر کند.
قواعد مخصوص حمل دریایی و آبراه داخلی
چهار قاعده دریایی عبارتاند از:
- FAS — Free Alongside Ship: تحویل و انتقال ریسک وقتی کالا در بندر مبدأ در کنار کشتی معرفیشده قرار میگیرد.
- FOB — Free On Board: تحویل و انتقال ریسک وقتی کالا در بندر مبدأ روی کشتی معرفیشده قرار میگیرد.
- CFR — Cost and Freight: ریسک روی کشتی در بندر مبدأ منتقل میشود، اما فروشنده هزینه حمل دریایی تا بندر مقصد را میپردازد.
- CIF — Cost, Insurance and Freight: مانند CFR، ولی فروشنده علاوه بر کرایه حمل باید بیمه بار را نیز در سطح مقرر تهیه کند.
این چهار قاعده برای جایی طراحی شدهاند که تحویل واقعی کالا کنار کشتی یا روی کشتی انجام میشود. اگر کالا قبل از رسیدن به این نقطه، مثلا در ترمینال کانتینری، به حملکننده تحویل میشود، باید قواعد مناسب برای هر شیوه حمل را هم بررسی کرد.
جدول انتخاب اولیه قواعد Incoterms® 2020
جدول زیر برای غربال اولیه است؛ یعنی کمک میکند خانواده مناسب را سریعتر پیدا کنید. این جدول جای بررسی متن کامل قاعده، قرارداد فروش، مسیر واقعی حمل و الزامات کشورها را نمیگیرد.
| قاعده | نوع حمل | نقطه کلی تحویل / انتقال ریسک | حمل اصلی | بیمهای که فروشنده طبق قاعده باید تهیه کند | ترخیص واردات |
| EXW | هر شیوه | کالا در محل نامبرده در اختیار خریدار، بدون الزام فروشنده به بارگیری | خریدار | الزامی نیست | خریدار؛ فروشنده حتی ترخیص صادرات را هم بهطور پیشفرض بر عهده ندارد |
| FCA | هر شیوه | تحویل به حملکننده/شخص معرفیشده در محل توافقشده | معمولاً خریدار | الزامی نیست | خریدار |
| CPT | هر شیوه | تحویل به حملکننده؛ ریسک پیش از مقصد منتقل میشود | فروشنده تا مقصد نامبرده | الزامی نیست | خریدار |
| CIP | هر شیوه | تحویل به حملکننده؛ ریسک پیش از مقصد منتقل میشود | فروشنده تا مقصد نامبرده | بله؛ پوشش پیشفرض گستردهتر از CIF در نسخه ۲۰۲۰ | خریدار |
| DAP | هر شیوه | مقصد نامبرده، روی وسیله حمل و آماده تخلیه | فروشنده | الزامی نیست | خریدار |
| DPU | هر شیوه | مقصد نامبرده، پس از تخلیه | فروشنده | الزامی نیست | خریدار |
| DDP | هر شیوه | مقصد نامبرده، ترخیصشده برای واردات و آماده تخلیه | فروشنده | الزامی نیست | فروشنده |
| FAS | دریایی/آبراه داخلی | کنار کشتی در بندر مبدأ | خریدار | الزامی نیست | خریدار |
| FOB | دریایی/آبراه داخلی | روی کشتی در بندر مبدأ | خریدار | الزامی نیست | خریدار |
| CFR | دریایی/آبراه داخلی | روی کشتی در بندر مبدأ؛ ریسک همانجا منتقل میشود | فروشنده تا بندر مقصد | الزامی نیست | خریدار |
| CIF | دریایی/آبراه داخلی | روی کشتی در بندر مبدأ؛ ریسک همانجا منتقل میشود | فروشنده تا بندر مقصد | بله | خریدار |
برای انتخاب واقعی، فقط به این سؤال نگاه نکنید که «چه کسی کرایه حمل را میدهد؟». محل تحویل، انتقال ریسک، تشریفات صادرات و واردات، بیمه، نوع وسیله حمل و توان عملی هر طرف باید با هم دیده شوند.
تفاوت «تحویل»، «انتقال ریسک» و «پرداخت هزینه حمل» چیست؟
در زبان روزمره ممکن است «تحویل در مقصد» و «هزینه حمل تا مقصد» یک مفهوم به نظر برسند، اما در Incoterms® اینها جدا هستند. نقطه تحویل همان نقطهای است که فروشنده تعهد تحویل خود را طبق قاعده انجام میدهد و معمولاً ریسک تلف یا خسارت هم در همان نقطه منتقل میشود. اما شخصی که هزینه حمل اصلی را میپردازد ممکن است تا مسافت بسیار بیشتری متعهد به پرداخت باشد.
برای نمونه، در CPT فروشنده ممکن است هزینه حمل تا یک شهر در کشور خریدار را بپردازد، ولی ریسک از زمانی که کالا در مبدأ به حملکننده تحویل شده، به خریدار منتقل شده باشد. بنابراین اگر در مسیر بعد از تحویل حادثهای رخ دهد، صرف اینکه فروشنده کرایه تا مقصد را پرداخت کرده به این معنی نیست که ریسک نیز تا مقصد با او مانده است.
چرا قواعد C بیشترین احتمال سوءبرداشت را دارند؟
قواعد CPT، CIP، CFR و CIF یک ویژگی مشترک دارند: فروشنده حمل تا مقصد نامبرده را ترتیب میدهد و هزینه آن را میپردازد، اما نقطه انتقال ریسک قبل از مقصد است.
در CPT و CIP، تحویل معمولاً با سپردن کالا به حملکننده انجام میشود. در CFR و CIF، تحویل و انتقال ریسک زمانی است که کالا در بندر مبدأ روی کشتی قرار میگیرد. به همین دلیل عبارتی مثل «CIF بندر مقصد» نباید به این برداشت منجر شود که فروشنده تا رسیدن کالا به مقصد، ریسک خسارت را هم تحمل میکند.
مهمترین تغییرات اینکوترمز ۲۰۲۰ نسبت به ۲۰۱۰ چیست؟
ICC در ویرایش ۲۰۲۰ هم نحوه ارائه قواعد را شفافتر کرد و هم چند تغییر عملی مهم ایجاد شد. موارد برجسته عبارتاند از:
- FCA و بارنامه با قید on-board: امکان قراردادی تازهای اضافه شد تا در شرایط خاص، خریدار به حملکننده دستور دهد پس از بارگیری، بارنامه دارای قید on-board را برای فروشنده صادر کند؛ بدون اینکه نقطه تحویل FCA تغییر کند.
- شفافتر شدن محل نمایش هزینهها: هزینههای هر قاعده بهصورت تجمیعی در بخش A9/B9 همان قاعده هم دیده میشوند.
- تفاوت سطح بیمه در CIP و CIF: در ویرایش ۲۰۲۰، سطح پوشش پیشفرض CIP گستردهتر از CIF است، مگر اینکه طرفین طور دیگری توافق کنند.
- امکان حمل با وسیله نقلیه خود فروشنده یا خریدار: در FCA و قواعد D، متن ۲۰۲۰ این واقعیت را بهتر منعکس میکند که همیشه حملکننده مستقل وجود ندارد.
- تغییر نام DAT به DPU: نام Delivered at Terminal به Delivered at Place Unloaded تغییر کرد تا روشن شود محل تحویل لزوماً «ترمینال» نیست؛ عنصر اصلی، تحویل پس از تخلیه در محل نامبرده است.
- الزامات امنیتی مرتبط با حمل: این الزامات در تعهدات حمل و هزینهها صریحتر شدهاند.
- Explanatory Notes: توضیحات کاربری بازطراحی شدهاند تا انتخاب قاعده مناسب سادهتر و دقیقتر شود.
این تغییرات به این معنا نیست که تمام قراردادهای قدیمی بهطور خودکار تابع نسخه ۲۰۲۰ شدهاند. نسخهای که طرفین در قرارداد به آن ارجاع دادهاند اهمیت دارد.
اینکوترمز را چطور در قرارداد بنویسیم؟
ICC توصیه میکند وقتی میخواهید یک قاعده Incoterms® 2020 بخشی از قرارداد فروش باشد، قاعده انتخابشده، محل یا بندر دقیق و نسخه قواعد را صریح بنویسید. قالب ساده این است:
[قاعده انتخابشده] [محل/بندر/نقطه دقیق] Incoterms® 2020
برای مثال، بهجای نوشتن مبهم «FCA Tehran»، میتوان محل واقعی تحویل را تا حد لازم دقیق کرد و در پایان Incoterms® 2020 را آورد. یا در یک معامله دریایی، بندر بارگیری یا مقصد مورد نظر باید متناسب با قاعده دقیقاً مشخص شود.
نوشتن سال مهم است؛ چون اگر قرارداد فقط نام یک اصطلاح را بیاورد، ممکن است بعداً درباره اینکه کدام ویرایش قواعد مدنظر طرفین بوده اختلاف ایجاد شود. محل نامبرده هم اهمیت حیاتی دارد، چون بسته به قاعده میتواند نقطه تحویل، مقصدی که فروشنده باید حمل را تا آن بپردازد، یا هر دو باشد.
خطاهای رایج در انتخاب و استفاده از اینکوترمز
۱. یکی دانستن انتقال ریسک با پرداخت کرایه حمل
این خطا در CPT، CIP، CFR و CIF بسیار مهم است. فروشنده ممکن است کرایه تا مقصد را بدهد، اما ریسک در مبدأ یا هنگام تحویل به حملکننده منتقل شده باشد.
۲. استفاده خودکار از FOB برای هر محموله کانتینری
ICC تصریح میکند اگر کالا در ترمینال و پیش از قرار گرفتن روی کشتی به حملکننده تحویل میشود، FOB با نقطه واقعی تحویل هماهنگ نیست و طرفین باید FCA را بررسی کنند. انتخاب نهایی همچنان به ساختار معامله و قرارداد حمل بستگی دارد.
۳. فرض اینکه Incoterms® مالکیت کالا را منتقل میکند
قواعد درباره انتقال title/ownership تصمیم نمیگیرند. اگر زمان انتقال مالکیت برای معامله مهم است، باید در قرارداد و با توجه به قانون حاکم روشن شود.
۴. فرض اینکه فروشنده در همه قواعد مسئول بیمه است
در خود Incoterms®، الزام فروشنده به تهیه بیمه بهطور مشخص در CIP و CIF وجود دارد. در قواعد دیگر ممکن است طرفین بنا بر قرارداد یا ملاحظات ریسک جداگانه درباره بیمه تصمیم بگیرند.
۵. نوشتن فقط سه حرف بدون محل دقیق و سال نسخه
عبارتهایی مثل «FOB» یا «DAP» بهتنهایی اطلاعات کافی درباره بندر/محل و نسخه قواعد نمیدهند. این ابهام میتواند دقیقاً در زمان اختلاف دردسرساز شود.
۶. انتخاب DDP بدون بررسی امکان ترخیص واردات توسط فروشنده
DDP تعهد سنگینی بر فروشنده میگذارد، از جمله ترخیص واردات. اگر قوانین یا رویههای کشور مقصد اجازه ندهند فروشنده خارجی این کار را به شکل عملی انجام دهد، باید قبل از امضا قاعده و ساختار قرارداد بازبینی شود.
۷. استفاده از Incoterms® بهجای بندهای اصلی قرارداد
قاعده تجاری نمیتواند جای مشخصات کالا، پرداخت، تضمین، فورسماژور، قانون حاکم و حل اختلاف را بگیرد.
آیا Incoterms® جای قرارداد فروش را میگیرد؟
خیر. Incoterms® فقط بخشی از معماری قرارداد فروش کالا را پوشش میدهد. حتی اگر قاعده مناسب کاملاً درست انتخاب شده باشد، هنوز باید موضوعاتی مثل مشخصات و کیفیت کالا، قیمت و پرداخت، اسناد، ضمانت اجرا، شرایط فسخ، فورسماژور، مالکیت، قانون حاکم و حل اختلاف جداگانه بررسی شوند.
اگر انتخاب قاعده Incoterms® با یک قرارداد واقعی صادرات، واردات یا خرید و فروش بینالمللی گره خورده است، بهتر است آن را همراه با کل قرارداد و مسیر واقعی حمل ببینید. در دادمان، صفحه تنظیم و بررسی قراردادهای داخلی و خارجی مسیر مرتبط برای بررسی قراردادی است. اگر مسئله شما بیشتر به عملیات بازرگانی و گمرکی مربوط است، صفحه مشاوره بازرگانی و گمرکی میتواند نقطه شروع مناسبتری باشد.
| هشدار: این مطلب برای آشنایی عمومی با قواعد Incoterms® 2020 است و جایگزین بررسی قرارداد، مسیر واقعی حمل، مقررات گمرکی و محدودیتهای قانونی معامله مشخص نیست. انتخاب یک قاعده برای یک معامله واقعی باید با شرایط همان قرارداد و کشورها تطبیق داده شود. |
پرسشهای متداول درباره اینکوترمز ۲۰۲۰
آیا اینکوترمز ۲۰۲۰ هنوز آخرین نسخه است؟
بله. تا تاریخ بررسی این مطلب در ۵ سپتامبر ۲۰۲۶، ICC همچنان Incoterms® 2020 را نسخه جاری و جدیدترین ویرایش معرفی میکند. چون این موضوع در آینده ممکن است تغییر کند، هنگام تنظیم قرارداد جدید بهتر است نسخه جاری را در منبع رسمی ICC دوباره بررسی کنید.
آیا Incoterms® مالکیت کالا را تعیین میکند؟
خیر. ICC صریحاً انتقال مالکیت یا title کالا را خارج از دامنه Incoterms® میداند. زمان و شرایط انتقال مالکیت باید جداگانه در قرارداد و با توجه به قانون حاکم تعیین شود.
آیا فروشنده در همه قواعد اینکوترمز باید بیمه کالا را تهیه کند؟
خیر. در خود قواعد Incoterms® 2020، الزام فروشنده به تهیه بیمه بهطور مشخص در CIP و CIF وجود دارد. سطح پوشش پیشفرض این دو هم یکسان نیست؛ در نسخه ۲۰۲۰، CIP پوشش گستردهتری نسبت به CIF میطلبد، مگر اینکه طرفین توافق دیگری داشته باشند.
برای حمل کانتینری FOB مناسب است؟
نه همیشه. اگر کالا در ترمینال کانتینری و پیش از قرار گرفتن روی کشتی به حملکننده تحویل میشود، ICC میگوید FOB با نقطه واقعی تحویل هماهنگ نیست و طرفین باید FCA را بررسی کنند. این به معنی ممنوع بودن مطلق FOB نیست؛ انتخاب درست به محل واقعی تحویل و ساختار معامله بستگی دارد.
تفاوت CPT با CIP و CFR با CIF چیست؟
در هر دو جفت، فروشنده هزینه حمل اصلی را تا مقصد نامبرده میپردازد و ریسک قبل از مقصد منتقل میشود. تفاوت کلیدی این است که در CIP و CIF فروشنده باید بیمه را نیز طبق قاعده تهیه کند؛ در CPT و CFR چنین الزام پیشفرضی ندارد. CPT/CIP برای هر شیوه حمل قابل استفادهاند، اما CFR/CIF مخصوص حمل دریایی و آبراه داخلیاند.
آیا Incoterms® فقط برای تجارت بینالمللی است؟
این قواعد برای تجارت فرامرزی بسیار شناختهشدهاند، اما ICC آنها را قواعدی برای قراردادهای فروش کالا میان کسبوکارها معرفی میکند و استفاده آنها میتواند در برخی فروشهای داخلی هم مطرح باشد. مهم این است که طرفین صریحاً قاعده و نسخه مورد نظر را در قرارداد وارد کنند.
آیا Incoterms® جای قرارداد فروش را میگیرد؟
خیر. Incoterms® بخشی از مسئولیتها، ریسک و هزینههای مرتبط با تحویل کالا را روشن میکند، اما موضوعاتی مثل قیمت و پرداخت، مالکیت، تضمینها، نقض قرارداد، قانون حاکم و حل اختلاف باید جداگانه تعیین شوند.
